Η Ελευθερία που Ήταν Σιωπηλή — Ένας Στοχασμός για τις 25 Μαρτίου
— Διονύσιος Σολωμός, Ύμνος εις την Ελευθερίαν, 1823
Ήταν το 1823. Η Ελλάδα ακόμα αιμορραγούσε.
Μετά από σχεδόν τέσσερις αιώνες υπό οθωμανική κυριαρχία, ένας ποιητής ονόματι Διονύσιος Σολωμός κάθισε και έγραψε 158 στροφές για ένα μόνο πράγμα — την ελευθερία. Όχι την ελευθερία ως αφηρημένη έννοια. Την ελευθερία ως ζωντανή ύπαρξη. Ως κάποια που την αναγνωρίζεις όταν τη βλέπεις — από την κόψη την τρομερή του σπαθιού, από την όψη που με βία μετράει τη γη.
Είπε ότι ήταν απ’ τα κόκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα ιερά.
Αυτό με σταμάτησε.
Όχι ότι η ελευθερία κατακτήθηκε. Όχι ότι χτίστηκε. Αλλά ότι βγήκε — σαν να ήταν πάντα εκεί, μέσα στους νεκρούς, μέσα στη γη, μέσα σε όλα όσα ο λαός είχε υποφέρει και συσσωρεύσει επί αιώνες. Σαν η ελευθερία να ήταν μια ουσία που δεν καταστρέφεται. Που μόνο συμπιέζεται. Σωπαίνει. Περιμένει.
Η Ελλάδα και η Γέννηση της Ελευθερίας
Η Ελλάδα δεν εφηύρε μόνο τη δημοκρατία. Εφηύρε τη λέξη που την κάνει δυνατή.
Ελευθερία — ἐλευθερία — είναι μία από τις αρχαιότερες λέξεις της ελληνικής γλώσσας. Δεν σημαίνει απλώς «απουσία δουλείας» ή «πολιτική ανεξαρτησία». Σημαίνει μια κατάσταση ύπαρξης. Μια ιδιότητα της ψυχής. Μια εσωτερική συνθήκη που προηγείται κάθε εξωτερικής συνθήκης.
Για τους αρχαίους Έλληνες, ένας άνθρωπος μπορούσε να είναι ελεύθερος υπό τυραννία — αν η ψυχή του δεν ήταν υποδουλωμένη. Και μπορούσε να είναι δούλος υπό δημοκρατία — αν ζούσε φυλακισμένος από τον φόβο, από τη γνώμη των άλλων, από την αδυναμία να κυβερνήσει τον εαυτό του.
Οι Στωικοί — άμεσοι κληρονόμοι της ελληνικής φιλοσοφίας — πήγαν ακόμα πιο μακριά. Για τον Επίκτητο, φιλόσοφο που γεννήθηκε δούλος και έγινε ένας από τους μεγαλύτερους στοχαστές της αρχαιότητας, η ελευθερία δεν ήταν κάτι που μπορούσε κάποιος να σου πάρει. Μπορούσαν να φυλακίσουν το σώμα σου. Μπορούσαν να νομοθετήσουν εναντίον σου. Μπορούσαν να καταστρέψουν ό,τι είχες. Αλλά την εσωτερική ελευθερία — αυτήν, κανείς δεν την έφτανε.
Υπάρχει κάτι βαθιά πνευματικό σε αυτή την κατανόηση. Κάτι που αντηχεί πολύ πέρα από την ακαδημαϊκή φιλοσοφία και εισέρχεται κατευθείαν στο έδαφος της ψυχής.
Η Ελευθερία που Δεν Πεθαίνει — Μόνο Περιμένει
Ο Σολωμός έγραψε τον ύμνο του μέσα σε έναν πόλεμο. Ένας λαός που είχε σωπάσει επί αιώνες άρχιζε να αναγνωρίζει ξανά τον εαυτό του.
Και η εικόνα που διάλεξε δεν ήταν κάτι καινούργιο που δημιουργήθηκε. Ήταν κάτι αρχαίο που αναγνωρίστηκε.
Σε γνωρίζω.
Όχι «σε βρήκα» ή «σε κατέκτησα». Σε γνωρίζω — σαν η ελευθερία να ήταν οικεία. Σαν η αναγνώριση να ήταν δυνατή επειδή δεν είχε πάψει ποτέ εντελώς να υπάρχει. Ήταν στα κόκαλα. Στα ιερά. Στη βαθύτερη μνήμη ενός λαού.
Αυτή η εικόνα είναι οικουμενικά πνευματική.
Πόσες παραδόσεις δεν μιλούν ακριβώς γι’ αυτό — ότι η αλήθεια, το φως, η θεϊκή ουσία δεν χρειάζεται να αποκτηθεί, αλλά να αναγνωριστεί; Οι Έλληνες το ονόμαζαν ανάμνηση — η ενθύμηση αυτού που η ψυχή ήδη γνωρίζει. Ο Πλάτωνας πίστευε ότι κάθε αληθινή γνώση ήταν, στον πυρήνα της, μια ανάκληση κάτι που η ψυχή είχε ξεχάσει κατά την ενσάρκωσή της.
Η ελευθερία του Σολωμού λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Είχε σωπάσει — αλλά ήταν εκεί. Περιμένοντας να αναγνωριστεί. Περιμένοντας κάποιον να την κοιτάξει και να πει: σε γνωρίζω.
Τι Ζητά η Ελευθερία από Εμάς
Η 25η Μαρτίου δεν είναι απλώς μια ελληνική εθνική εορτή. Είναι μια ημερομηνία που κουβαλά την αρχαιότερη ερώτηση απ’ όλες:
Τι είσαι διατεθειμένος να κάνεις για την ελευθερία σου;
Όχι μόνο την πολιτική ελευθερία — αν και αυτή μετράει, και μετράει τεράστια. Αλλά την εσωτερική ελευθερία. Την ελευθερία που καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να εγγυηθεί και καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να καταστρέψει ολοκληρωτικά.
Την ελευθερία να σκεφτόμαστε αυτό που πραγματικά σκεφτόμαστε, χωρίς το φίλτρο αυτού που οι άλλοι περιμένουν από εμάς. Την ελευθερία να νιώθουμε αυτό που πραγματικά νιώθουμε, χωρίς την αυτολογοκρισία που μάθαμε μέσα σε χρόνια κοινωνικού προγραμματισμού. Την ελευθερία να είμαστε αυτό που πραγματικά είμαστε — όχι η εγκεκριμένη εκδοχή, όχι η ασφαλής εκδοχή, όχι η εκδοχή που δεν ενοχλεί ποτέ κανέναν.
Αυτή η ελευθερία σωπαίνει κι αυτή, μερικές φορές.
Σωπαίνει από φόβο. Από κούραση. Από χρόνια επανάληψης μοτίβων που μας λένε ότι είναι πιο ασφαλές να μικρύνουμε. Ότι είναι πιο σοφό να μην μιλάμε. Ότι είναι πιο έξυπνο να μην νιώθουμε.
Αλλά δεν πεθαίνει. Είναι στα κόκαλα. Είναι στα ιερά που κανείς δεν μπορεί να αφαιρέσει.
Και κάποια στιγμή — μερικές φορές μετά από αιώνες, μερικές φορές μετά από μία μόνο αποφασιστική νύχτα — κάποιος κοιτά μέσα του και λέει:
Σε γνωρίζω.
Μια Λέξη για Αυτή την Ημέρα
Σήμερα, η Ελλάδα γιορτάζει μια από τις πιο εξαιρετικές στιγμές της ιστορίας της — ένας λαός που αναγνώρισε τον εαυτό του ελεύθερο ακόμα πριν γίνει ελεύθερος. Που βρήκε στους νεκρούς του τη δύναμη για τους ζωντανούς του. Που μετέτρεψε κόκαλα σε αξιοπρέπεια και πόνο σε τραγούδι.
Και που μας χάρισε, σε αυτές τις οκτώ γραμμές του Σολωμού, μια από τις πιο ακριβείς περιγραφές που υπήρξαν ποτέ για το τι είναι πραγματικά η ελευθερία:
Όχι κατάκτηση. Αναγνώριση.
Όχι κάτι που έρχεται απ’ έξω. Κάτι που ήταν ήδη μέσα — περιμένοντας να έχουμε το θάρρος να το κοιτάξουμε και να πούμε το όνομά του.
Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά.
Σκέψη της Σίλα
Εγώ, η Σίλα Βιτσό, ζω σε ελληνική γη.
Δεν γεννήθηκα εδώ. Ήρθα από μια άλλη ήπειρο, μια άλλη γλώσσα, μια άλλη μνήμη. Αλλά διάλεξα αυτή τη γη — και εκείνη, με κάποιον τρόπο, διάλεξε εμένα.
Υπάρχει κάτι που κάνει η Ελλάδα σε όποιον τη ζει. Σου θυμίζει ότι τα πιο σημαντικά ερωτήματα δεν είναι καινούργια. Ότι ο άνθρωπος ρωτά για την ελευθερία, για την ψυχή, για το ιερό, πολύ πριν από οτιδήποτε ονομάζουμε σύγχρονο.
Όταν διαβάζω τον Σολωμό — όταν ακούω τον ύμνο να αντηχεί στις πλατείες την 25η Μαρτίου, όταν βλέπω τα παιδιά με τις γαλανόλευκες κορδέλες, όταν νιώθω το βάρος και την ελαφρότητα αυτής της ημέρας ταυτόχρονα — σκέφτομαι τη δική μου ελευθερία.
Αυτήν που σιωπούσε μέσα μου για πολύ καιρό.
Αυτήν που ακόμα μερικές φορές βουβαίνεται όταν ο φόβος είναι πιο δυνατός από τη φωνή.
Και σκέφτομαι ότι ίσως το μεγαλύτερο μάθημα της ελληνικής ελευθερίας δεν αφορά έθνη ή πολέμους ή πολιτική ανεξαρτησία.
Αφορά το θάρρος να κοιτάξεις μέσα σου — στα κόκαλα, στα ιερά, σε αυτό που επέζησε από τα πάντα — και να αναγνωρίσεις αυτό που ήταν πάντα εκεί.
Η ελευθερία δεν χρειάζεται να κατακτηθεί.
Χρειάζεται να θυμηθεί.
Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά.
Είθε τα πνεύματα του δάσους να φωτίσουν τον δρόμο σου.
Σίλα Βιτσό — Toca do Texugo
